दशैँमा जमरा किन राखिन्छ ? धार्मिक र वैज्ञानिक पक्ष

काठमाडौं । बडादशैँको पहिलो दिन घटस्थापनासँगै नेपालीका घरघरमा जमरा राख्ने परम्परा सुरु हुन्छ। दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गरी उमारिने जमरा दशैँको धार्मिक पहिचान मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, समृद्धिको कामना र पारिवारिक एकताको प्रतीकसमेत हो।

हिन्दू परम्पराअनुसार घटस्थापनाका दिन पूजा कोठा वा दशैँघरमा विधिपूर्वक कलश स्थापना गरी जौ छरिन्छ। कतिपय समुदायमा परम्पराअनुसार गहुँ, मकै तथा अन्य अन्न पनि प्रयोग गरिन्छ। नौ दिनसम्म पूजा गरी दशौँ दिन अर्थात् विजयादशमीमा जमरा टीकासँगै मान्यजनबाट आशीर्वादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।

धार्मिक र पौराणिक महत्त्व
सनातन परम्परामा जौलाई पवित्र अन्न तथा समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार जौको उत्पत्तिलाई सृष्टिको प्रारम्भसँग जोडिएको छ। त्यसैले घटस्थापनामा जौ छरेर जमरा उमार्नु दुर्गा भवानीप्रतिको श्रद्धा र प्रकृतिको उर्वर शक्तिप्रतिको सम्मानका रूपमा लिइन्छ।

दशैँका नौ दिन नवदुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिन्छ। यस अवधिमा उमारिएको जमरा विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा शिरमा सिउरिने परम्परा छ। टीका र जमरा लगाइदिँदा मान्यजनले सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्छन्।

सांस्कृतिक र प्राकृतिक महत्त्व
जमरा राख्ने परम्पराले नेपाली समाजमा प्रकृति, कृषि र अन्नसँग जोडिएको सम्बन्धलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ। बीउ उम्रिएर बिरुवामा परिणत हुने प्रक्रियाले नयाँ जीवन, आशा र पुनर्जागरणको सन्देश दिन्छ।

दशैँमा परिवारका सदस्य तथा आफन्त एकै ठाउँमा भेला भएर टीका र जमरा ग्रहण गर्ने चलनले पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउँछ। यसरी जमरा धार्मिक आस्थासँगै पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक परम्पराको अभिन्न अङ्ग बनेको छ।

जमराको वैज्ञानिक पक्ष
जौ उम्रिने क्रममा बीउभित्र जैविक परिवर्तन हुन्छन्। अंकुरणसँगै केही भिटामिन तथा अन्य पोषक तत्त्वको उपलब्धतामा परिवर्तन आउन सक्छ। प्रकाश कम भएको स्थानमा उमारिएको जमरामा क्लोरोफिल कम बन्ने भएकाले यसको रङ सामान्यतया पहेँलो वा फिक्का हुन्छ। प्रकाश पाएपछि भने बिरुवामा हरियो रङ विकास हुन्छ।

जौमा फाइबर, भिटामिन र विभिन्न खनिज तत्त्व पाइन्छन्। यद्यपि जमराको जुसले विभिन्न रोग निको पार्छ वा सबै प्रकारका स्वास्थ्य समस्याको उपचार गर्छ भन्ने दाबीलाई पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाणले पुष्टि गरेको छैन। त्यसैले यसलाई धार्मिक परम्परा वा खाद्य सामग्रीका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ, रोगको प्रमाणित उपचारका रूपमा होइन।

जमरा राख्ने सही विधि
जमरा उमार्न मुख्यतः जौको बीउ, सफा बालुवा वा माटो र पानी आवश्यक पर्छ। परम्पराअनुसार माटो वा काठको चौडा भाँडो प्रयोग गर्न सकिन्छ।

पहिलो चरण: जमरा राख्ने भाँडो र माटो वा बालुवा सफा गर्ने।
दोस्रो चरण: जौको बीउ सफा पानीमा केही घण्टा भिजाउने। यसले अंकुरण सुरु हुन सहयोग गर्छ।
तेस्रो चरण: भाँडोमा माटो वा बालुवाको तह मिलाएर भिजाएको बीउ समान रूपमा छर्ने।
चौथो चरण: बीउमाथि हल्का माटो वा बालुवा छर्केर आवश्यकताअनुसार पानी छम्किने।
पाँचौँ चरण: भाँडोलाई प्रत्यक्ष घाम नपर्ने सफा स्थानमा राख्ने। माटोमा चिस्यान कायम राख्ने तर पानी जम्न नदिने।
छैटौँ चरण: घटस्थापनाको धार्मिक विधिअनुसार कलश स्थापना गरी दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गर्ने।
जमरा राम्रोसँग उम्रिनका लागि बीउको गुणस्तर, तापक्रम, चिस्यान र सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ। अत्यधिक पानीले बीउ कुहिन सक्छ भने माटो सुक्खा भए अंकुरण प्रभावित हुन सक्छ।

विजयादशमीमा जमराको विशेषता
घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म हुर्काइएको जमरा दशैँको अन्तिम दिन टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ। मान्यजनले जमरा शिरमा लगाइदिँदा आशिष् दिने परम्पराले नयाँ उमङ्ग, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरताको अनुभूति गराउँछ।

यसर्थ, दशैँको जमरा देवीको प्रसाद र समृद्धिको प्रतीक मात्र होइन; कृषि सभ्यता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा पनि हो।