काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी करिडोरमा १० भदौ बिहान आएको विनाशकारी हिमबाढीले एउटा गम्भीर कमजोरी उजागर गरिदिएको छ—नेपालसँग विपत्को जोखिम पहिचान गर्ने उपकरण र मौसम मापन प्रणाली त छन्, तर ती उपकरणबाट प्राप्त संकेतलाई तत्काल मानिससम्म पुर्याउने प्रभावकारी पूर्वसूचना संयन्त्र अझै पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा छैन।
हिमचट्टान र हिउँको ठूलो परिमाण खसेर बनेको बाढी केही मिनेटमै नेपाल–चीन सीमाबाट नेपाली भूभागतर्फ आइपुगेको थियो। बाढीले रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेंसी, हाकु र मैलुङ हुँदै बेत्रावती, त्रिशूली र देवीघाटसम्मका नदी किनारका बस्ती तथा संरचनामा ठूलो क्षति पुर्यायो।
यस घटनामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न भने बाढी रोक्न सकिन्थ्यो कि सकिंदैनथ्यो भन्ने होइन। प्रश्न हो—बाढी आउँदैछ भन्ने विश्वसनीय सूचना केही मिनेट वा आधा घण्टा अगाडि नै प्रभावित मानिससम्म पुर्याउन सकिएको भए कति जनाको ज्यान जोगिन्थ्यो?
उपलब्ध विवरणले देखाउँछ, त्यस दिन राज्यका विभिन्न निकायका उपकरणले असामान्य संकेत टिपेका थिए। तर ती संकेतलाई एउटै प्रणालीमा जोडेर तत्काल चेतावनी जारी गर्ने संयन्त्र थिएन।
३९ मिनेटको फरक
राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रका उपकरणले बिहान ८:३७ मा रसुवाको घटनास्थल आसपास ४.४ म्याग्निच्युड बराबरको असामान्य भूकम्पीय संकेत रेकर्ड गरेका थिए। प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार यो ठूलो परिमाणको हिमचट्टान खस्दा उत्पन्न सतही तरंग हुनसक्छ।
तर केन्द्रको जिम्मेवारी भूकम्पसम्बन्धी सूचना दिनेसम्म सीमित भएकाले उक्त संकेतलाई सम्भावित हिमपहिरो वा बाढीको चेतावनीसँग जोडिएन।
त्यसको तीन मिनेटपछि, ८:४० मा रसुवागढीस्थित स्वचालित जलमापन केन्द्रबाट अन्तिम तथ्यांक प्राप्त भयो। त्यसपछि केन्द्रबाट तथ्यांक आउन छाड्यो। सामान्य अवस्थामा नियमित अन्तरालमा तथ्यांक पठाउने उपकरण बाढीको मुख्य छाल पुग्नुअघि नै सम्पर्कविहीन भएको थियो।
यसरी एउटै घटनाका दुई महत्वपूर्ण संकेत राज्यका फरक प्रणालीमा देखिए—एउटाले असामान्य भू–कम्पन र अर्कोले जलमापन केन्द्रसँग सम्पर्क टुटेको सूचना दियो। तर यी दुवै संकेतलाई जोडेर आपत्कालीन चेतावनी जारी गर्ने प्रणाली थिएन।
चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाका इञ्जिनियर सुवर्ण कुँवरले स्याफ्रुबेंसीबाट खिचेको भिडिओको मेटाडेटाअनुसार बिहान ८:५५ मा बाढी त्यहाँ आइपुगेको थियो। उनी र वरपरका मानिसले त्यसपछि मात्र पाखातिर भागेर ज्यान जोगाउने प्रयास गरेका थिए।
रसुवागढीभन्दा तलका बस्तीका लागि भने समय केही बढी थियो। बेत्रावतीमा बाढी बिहान करिब ९:२६ मा पुगेको देखिन्छ। अर्थात् स्याफ्रुबेंसीबाट बेत्रावतीसम्म बाढी पुग्न करिब ३१ मिनेट लागेको थियो।
यही समय अन्तरले पूर्वसूचना प्रणालीको महत्व देखाउँछ। उद्गमस्थल नजिकका मानिसलाई पर्याप्त समय नपुगे पनि तलतिरका बस्तीलाई केही मिनेटको विश्वसनीय चेतावनीले सुरक्षित स्थानतर्फ जान अवसर दिन सक्थ्यो।
सूचना आयो, तर ढिला
जल तथा मौसम विज्ञान विभागले रसुवाबाट ठूलो बाढी आएको जानकारी बिहान करिब ९ बजे मात्र पाएको आफ्नो प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेको छ। त्यसबेलासम्म टिमुरे र स्याफ्रुबेंसीजस्ता बस्तीमा बाढीले ठूलो क्षति गरिसकेको थियो।
विभागका अनुसार बिहान ९:१६ मा जोखिम क्षेत्रमा रहेका मोबाइल नम्बरमा ६ लाख ७९ हजार २९५ वटा एसएमएस पठाइएको थियो। हिमचट्टान खसेको समयदेखि यो करिब ३९ मिनेटपछि हो।
तर एसएमएस सबै प्रभावित व्यक्तिसम्म पुगेन।
रसुवाका पत्रकार बलराम घिमिरेले आफूले त्यस्तो चेतावनी सन्देश नपाएको बताएका छन्। बेत्रावतीका होटल व्यवसायी मिलन श्रेष्ठले भने आफ्नो मोबाइलमा चेतावनी सन्देश बिहान १०:१० मा मात्र आएको प्रमाण देखाएका छन्। त्यतिबेलासम्म बेत्रावतीको ठूलो हिस्सा बाढीले तहसनहस पारिसकेको थियो।
पूर्वसूचना प्रणालीमा काम गरेका इञ्जिनियर अनुप खनालका अनुसार यो घटनाले नेपालमा खतरा पहिचान र सूचना प्रसारणबीच ठूलो खाडल रहेको देखाएको छ।
सामान्य एसएमएसलाई आपत्कालीन अलार्मका रूपमा भर पर्न नसकिने विज्ञहरूको तर्क छ। मोबाइल साइलेन्ट अवस्थामा हुनसक्छ, नेटवर्क व्यस्त हुनसक्छ, सन्देश ढिलो पुग्न सक्छ वा प्रयोगकर्ताले अन्य व्यापारिक सन्देशजस्तै बेवास्ता गर्न सक्छ।
त्यसको प्रत्यक्ष उदाहरण रसुवाकै घटना बन्यो।
फोनले जोगाएको ज्यान
सरकारी प्रणालीबाट चेतावनी नपुगे पनि व्यक्तिगत फोनले केही मानिसलाई भने जोगायो।
मैलुङ जलविद्युत् आयोजनामा सवारी चालकका रूपमा काम गर्ने शम्भु घिमिरेलाई उनका दाजु बलरामले बिहान ९:०५ बजे फोन गरे। स्याफ्रुबेंसीसहितका माथिल्ला बजार बाढीले बगाइसकेको जानकारी पाएपछि शम्भु अग्लो ठाउँतर्फ लागे। उनले बेत्रावतीमा रहेकी श्रीमतीलाई पनि फोन गरेर सुरक्षित स्थानमा जान भने।
यसरी दुवैको ज्यान जोगियो।
तर एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई फोन गरेर दिएको सूचना राष्ट्रिय पूर्वसूचना प्रणालीको विकल्प हुन सक्दैन। सबैलाई एकैपटक, आधिकारिक र स्पष्ट रूपमा चेतावनी दिन सक्ने संयन्त्र नहुँदा सूचना व्यक्तिको पहुँच, सम्बन्ध र संयोगमा निर्भर हुन्छ।
बेत्रावतीका मिलन श्रेष्ठका अनुसार सरकारी संयन्त्रबाट आएको आधिकारिक चेतावनी भएको भए मानिसले व्यक्तिगत फोनभन्दा बढी गम्भीरतापूर्वक लिन सक्थे।
करोडौंको लगानी, अन्तिम चरण कमजोर
नेपालले मौसम तथा जलविज्ञानसम्बन्धी पूर्वानुमान क्षमता बढाउन वर्षौंदेखि ठूलो रकम खर्च गरेको छ।
विश्व ब्यांकको सहयोगमा सन् २०१३ मा सुरु भएको मौसम तथा जलविज्ञान प्रणाली आधुनिकीकरण परियोजनामा ३ करोड १३ लाख अमेरिकी डलर बराबरको लगानी प्रस्ताव गरिएको थियो। सन् २०२० मा परियोजना सकिँदा वास्तविक खर्च २ करोड ७२ लाख ५८ हजार ९५६ डलर थियो।
यसअन्तर्गत ८८ स्वचालित मौसम केन्द्र, ७० जलमापन केन्द्र, चट्याङ पत्ता लगाउने उपकरण, उच्च क्षमताको कम्प्युटर प्रणाली तथा मौसम राडार स्थापना वा स्तरोन्नति गरिएका थिए।
तर परियोजनाको खर्च विवरणले एउटा असन्तुलन देखाउँछ।
सूचना संकलन गर्ने उपकरण र पूर्वानुमान क्षमतामा उल्लेख्य लगानी भए पनि संकलित सूचना प्रयोगकर्तासम्म उपयोगी चेतावनीका रूपमा पुर्याउने ‘सेवाप्रवाह’ शीर्षकमा स्वीकृत ३४ लाख ५० हजार डलरमध्ये १६ लाख ११ हजार डलर मात्र खर्च भएको थियो।
विश्व ब्यांकले परियोजनाको समग्र नतिजालाई ‘मध्यम रूपमा असन्तोषजनक’ मूल्यांकन गरेको थियो। प्रारम्भिक चेतावनी पाउने समुदायको सन्तुष्टि पनि तोकिएको लक्ष्यभन्दा कम थियो।
अर्थात् नेपालले खतरा देख्ने क्षमता विकास गर्यो, तर खतरा देखिएपछि मानिसलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा पुर्याउने प्रणालीमा त्यति नै जोड पुगेन।
रसुवामा साइरनसमेत थिएन
राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको सन् २०२४ को विवरणअनुसार देशका ४९ जोखिमयुक्त स्थानमा ‘स्मार्ट साइरन’ जडान गरिएको छ।
तर रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेंसी, हाकु, मैलुङ, बेत्रावती हुँदै त्रिशूलीसम्मका संवेदनशील क्षेत्रमा त्यस्तो प्रणालीको अवस्थिति, सञ्चालन जिम्मेवारी र नियमित परीक्षणसम्बन्धी स्पष्ट सार्वजनिक विवरण भेटिंदैन।
प्राधिकरणले पनि १० भदौमा बाढी आएको क्षेत्रमा यस्तो प्रणाली नरहेको पुष्टि गरेको छ।
पूर्वसूचना प्रणालीका जानकारहरूका अनुसार नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा असामान्य भौगर्भिक गतिविधि वा जलस्तर परिवर्तन भएको संकेत पाउनेबित्तिकै तल्लो क्षेत्रमा स्वचालित साइरन बज्ने, रेडियोमार्फत सूचना जाने र स्थानीय प्रशासन तथा सुरक्षा संयन्त्र सक्रिय हुने व्यवस्था आवश्यक छ।
यस्तो बहुस्तरीय संयन्त्र नहुँदा कुनै एउटा उपकरण बिग्रिए वा नेटवर्क अवरुद्ध भए पूरै चेतावनी प्रणाली प्रभावित हुन्छ।
सेल ब्रोडकास्ट अझै कार्यान्वयनमा आएन
नेपालको हालको प्रणाली मुख्यतः जोखिम क्षेत्रमा रहेका मोबाइल प्रयोगकर्तालाई सामूहिक एसएमएस पठाउनेमा आधारित छ। विज्ञहरूले यसको विकल्पका रूपमा ‘सेल ब्रोडकास्ट’ प्रणाली आवश्यक रहेको बताएका छन्।
सेल ब्रोडकास्टमा जोखिम क्षेत्रमा रहेका अनुकूल मोबाइल फोनमा एकैपटक विशेष आपत्कालीन चेतावनी पठाउन सकिन्छ। सामान्य एसएमएसभन्दा फरक भएकाले चेतावनीलाई ठूलो आवाज, कम्पन तथा विशेष दृश्य संकेतसहित देखाउन सकिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
नेपालमा यसको आवश्यकता र सम्भावनाबारे काम भने भइरहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार संघको सन् २०२५ को अध्ययनले नेपालले ‘कमन अलर्टिङ प्रोटोकल’ अपनाएको तर सेल ब्रोडकास्ट सञ्चालनका लागि आवश्यक नियमन अझै बन्न बाँकी रहेको उल्लेख गरेको छ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागले ‘अर्ली वार्निङ फर अल’ पहलअन्तर्गत सेल ब्रोडकास्टसहितको राष्ट्रिय चेतावनी प्रणाली अघि बढाइरहेको जनाएको छ। तर रसुवामा बाढी आउँदासम्म यो प्रणाली राष्ट्रिय स्तरमा सञ्चालनमा थिएन।
जोखिम पहिल्यै देखिएको थियो
रसुवा र भोटेकोशी करिडोरका लागि १० भदौको बाढी पूर्णतः अनपेक्षित घटना थिएन।
२०८२ असारमा तिब्बतमा हिमताल फुट्दा भोटेकोशीमा ठूलो बाढी आएको थियो। त्यसले मितेरी पुल, टिमुरे सुक्खा बन्दरगाह, सडक तथा जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुर्याएको थियो।
त्यसभन्दा पहिले २०७२ को भूकम्पपछि लाङटाङ क्षेत्रमा गएको हिमपहिरोले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति गराएको थियो।
यी घटनाले सीमापार हिमाली जोखिम, नदीको माथिल्लो भागमा हुने आकस्मिक परिवर्तन र तल्लो तटीय बस्तीबीच तत्काल सूचना आदानप्रदानको आवश्यकता देखाइसकेका थिए।
तर नेपाल र चीनबीच विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा जलवायु सहकार्यका विषयमा प्रतिबद्धता भए पनि सीमापार आकस्मिक घटनाको सूचना कसले, कसलाई र कति समयभित्र पठाउने भन्ने स्पष्ट कार्यविधि बन्न सकेको छैन।
जानकारहरू अब अन्तरदेशीय विपत्का लागि छुट्टै संयन्त्र आवश्यक रहेको बताउँछन्।
बाढी रोक्न नसकिए पनि ज्यान जोगाउन सकिन्छ
हिमचट्टान पहिरो जस्तो घटना कहिले हुन्छ भनेर ठ्याक्कै पूर्वानुमान गर्नु कठिन छ। त्यसैले पूर्वसूचनाको अर्थ विपत् रोक्नु होइन, विपत् आउनुअघि सम्भावित क्षति कम गर्नु हो।
नेपालमा यसको केही सफल उदाहरण पनि छन्।
रसुवाबाट तलतिर बाढी आउने सूचना पाएपछि नुवाकोटको त्रिशूलीस्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयले विद्यार्थीलाई अग्लो स्थानमा पठाएको थियो। कतिपय स्थानीय तह र प्रहरीले माइकिङ गरेर मानिसलाई नदीबाट टाढा जान आग्रह गरेका थिए।
देवीघाटसम्म आइपुग्दा बाढीको शक्ति ठूलो भए पनि माथिल्लो क्षेत्रबाट आएको सूचनाका कारण कतिपय मानिसले समयमै सुरक्षित स्थानमा जाने मौका पाए।
तर यस्तो सफलता संस्थागत प्रणालीमा होइन, व्यक्तिको सतर्कता र तत्कालको निर्णयमा निर्भर रह्यो।
राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका पूर्वकार्यकारी प्रमुख अनिल पोखरेलका अनुसार नेपालमा पूर्वचेतावनीका केही संयन्त्र भए पनि वास्तविक अर्थको पूर्वसूचना प्रणाली अझै विकास भइसकेको छैन।
उनका अनुसार स्याफ्रुबेंसीभन्दा तलका बस्तीमा बाढी पुग्नुअघि विश्वसनीय सूचना पुगेको भए धेरै मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न सकिने सम्भावना थियो।
अब बदलिनुपर्ने प्रणाली
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार अहिलेसम्मको बाढी पूर्वसूचना प्रणाली मुख्यतः नदीको जलसतह नापेर जोखिमको अनुमान गर्ने पद्धतिमा आधारित छ। तर यसपटकको घटनाले त्यही मापन केन्द्र नै आकस्मिक बाढीले बगाउन सक्ने अवस्था देखाएको छ।
त्यसैले अब पूर्वसूचना प्रणालीमा एउटै उपकरणमाथि निर्भर रहने होइन, विभिन्न स्रोतबाट आएको संकेतलाई एकीकृत गर्ने प्रणाली आवश्यक देखिएको छ।
भू–कम्पीय संकेत, हिमपहिरोको सम्भावित गतिविधि, जलसतह, मौसमको अवस्था, उपग्रह तथा सीमापारबाट प्राप्त सूचना एकीकृत गरेर जोखिमको आकलन गर्न सकिन्छ। त्यसपछि स्थानीय साइरन, सेल ब्रोडकास्ट, रेडियो, माइकिङ र सुरक्षा संयन्त्रमार्फत एउटै आधिकारिक चेतावनी तत्काल प्रसारण गर्न सकिन्छ।
यसका साथै जोखिम क्षेत्रमा नियमित पूर्वअभ्यास, सुरक्षित स्थानको पहिचान र स्थानीय तहको स्पष्ट जिम्मेवारी पनि आवश्यक छ।
रसुवा बाढीले देखाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—विपत् सधैं रोक्न सकिंदैन, तर विपत्का कारण हुने मानवीय क्षति धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ।
स्याफ्रुबेंसीबाट उद्धार भएर पुनः आफ्नो कार्यक्षेत्र फर्किएका इञ्जिनियर सुवर्ण कुँवरका धेरै सहकर्मी अझै बेपत्ता छन्। बाढीको त्यो बिहान सम्झिँदै उनी भन्छन्—प्रलय रोक्न नसकिए पनि बाढी आउँदैछ भन्ने सूचना समयमै पाएको भए आफ्ना साथीहरूलाई जोगाउन सकिने थियो कि भन्ने प्रश्न उनको मनमा अझै छ।
रसुवाको विनाशले यही प्रश्न राज्यसामु पनि छाडेको छ: खतरा देख्ने उपकरण छ भने मानिसलाई समयमै खबर गर्ने प्रणाली कहिले बन्ने?
Facebook Comments