काठमाडौँ — कुनै समय नेपाली राजनीतिमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ स्वयं एउटा राजनीतिक शक्ति थिए। भूमिगत जीवनदेखि सशस्त्र विद्रोहको नेतृत्व, शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश, संविधानसभा हुँदै गणतान्त्रिक राजनीतिको मूलधारसम्मको उनको यात्रा नेपाली राजनीतिका सबैभन्दा असाधारण अध्यायमध्ये पर्छ।
दशवर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको नेतृत्व गरेका प्रचण्डले माओवादी आन्दोलनलाई निर्वाचन र संसदीय राजनीतिमा रूपान्तरण गरे। २०६४ को संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादीलाई सबैभन्दा ठूलो दल बनाउँदै उनी प्रधानमन्त्रीको कुर्सीसम्म पुगे। त्यो बेला उनीसँग सत्ता मात्र थिएन, परिवर्तनको ठूलो राजनीतिक जनादेशसमेत थियो।
तर समय सधैँ एउटै रहेन।
कुनै समय सत्ता समीकरणको दिशा बदल्ने हैसियतमा रहेका प्रचण्ड अहिले आफ्नै राजनीतिक शक्ति, पार्टीको खुम्चिँदो जनाधार र कमजोर हुँदै गएको कम्युनिस्ट आन्दोलनका बीच उभिएका छन्। त्यसैले पछिल्ला अभिव्यक्तिमा उनको पुरानो राजनीतिक आक्रामकताभन्दा आत्मसमीक्षा र चिन्ताको स्वर बढी सुनिन थालेको छ।
प्रचण्डको राजनीतिक उभार विद्रोहबाट सुरु भयो। तत्कालीन राज्यसत्ताविरुद्ध माओवादी आन्दोलनलाई अघि बढाउँदै उनले हजारौँ कार्यकर्तालाई संघर्षमा परिचालन गरे। अन्ततः त्यही आन्दोलन शान्ति प्रक्रियामा आयो र नेपालको राजनीतिक संरचनामै ठूलो परिवर्तन भयो।
राजतन्त्रको अन्त्य, गणतन्त्र स्थापना, संविधानसभा निर्वाचन र नयाँ संविधान निर्माणको प्रक्रियामा माओवादी नेतृत्व निर्णायक शक्तिका रूपमा स्थापित भयो।
२०६४ को निर्वाचनपछि माओवादी सबैभन्दा ठूलो दल बनेपछि प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भए। सडकमा आन्दोलनको शक्ति, संसद्मा बलियो उपस्थिति र परिवर्तनको एजेण्डामाथि जनविश्वास—यी तीनवटै आधार त्यतिबेला उनको पक्षमा थिए।
तर सत्ता प्राप्त गरेपछि चुनौती पनि त्यहीँबाट सुरु भयो।
पहिलो प्रधानमन्त्रीत्वकालमै राजनीतिक टकराव बढ्यो। त्यसपछि नेपाली राजनीतिमा प्रचण्डको भूमिका सत्ता समीकरणको वरिपरि घुम्न थाल्यो। कहिले सरकार बनाउने निर्णायक पात्र, कहिले सरकार जोगाउन गठबन्धन खोज्नुपर्ने नेताको भूमिकामा उनी देखिए।
एमालेसँगको एकताबाट बनेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको करिब दुईतिहाइ नजिकको शक्ति नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक उपलब्धि थियो। प्रचण्ड र केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा बनेको त्यो शक्ति लामो समय टिक्न सकेन।
नेकपा विभाजनसँगै एमाले र माओवादी पुनः अलग भए। त्यसपछि प्रचण्डको राजनीतिक शक्ति पनि क्रमशः सीमित हुँदै गयो।
कुनै समय आफ्नै नेतृत्वमा देशकै ठूलो कम्युनिस्ट शक्ति निर्माण गर्न सफल भएका उनी पछि सरकार निर्माण र सञ्चालनका लागि गठबन्धनको गणितमा बढी निर्भर हुन थाले।
यही परिवर्तन उनको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो—अरू दललाई सत्ता समीकरणमा ल्याउने शक्ति भएका प्रचण्ड आफैँ सत्ता समीकरणको खोजीमा निर्भर हुन पुगे।
प्रचण्डको पछिल्लो राजनीतिक अवस्थालाई केवल चुनावी परिणाम, पार्टी विभाजन र सत्ता समीकरणबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। उनको निजी जीवन पनि गहिरो पीडाबाट गुज्रिएको छ।
द्वन्द्वकालीन क्षति, छोरा प्रकाश र छोरी ज्ञानुको निधन तथा जीवनसंगिनी सीता दाहालको मृत्युले उनलाई व्यक्तिगत रूपमा ठूलो आघात दिएको छ।
हजारौँ कार्यकर्ताको बलिदानको राजनीतिक भार बोकेका प्रचण्डले आफ्नै परिवारका क्षतिसमेत झेल्दै राजनीतिक यात्रा जारी राखे। त्यसैले सार्वजनिक रूपमा देखिने उनको आक्रामक राजनीतिक व्यक्तित्वभित्र पछिल्ला वर्षमा थकान र पीडाको छाया देखिनुलाई अस्वाभाविक मान्न सकिँदैन।
माओवादी आन्दोलनले उठाएका गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता र धर्मनिरपेक्षताजस्ता एजेण्डा अहिले नेपालको राजनीतिक व्यवस्थाका महत्वपूर्ण आधार हुन्। संविधान निर्माणमा माओवादीको भूमिका पनि निर्णायक रह्यो।
तर राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन भए पनि आमनागरिकको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नआएको गुनासो बढ्दै गयो। रोजगारी, सुशासन, भ्रष्टाचार, सेवा प्रवाह र आर्थिक अवसरका प्रश्नले राजनीतिक उपलब्धिमाथि नै प्रश्न उठाउन थाले।
व्यवस्था फेरिए पनि जीवनस्तरमा परिवर्तन नआएको अनुभूति बढेपछि पुराना परिवर्तनकारी शक्तिप्रति निराशा पनि बढ्यो। यसको राजनीतिक असर प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादीले समेत भोगिरहेको छ।
कुनै समय देशकै सबैभन्दा ठूलो दलको नेतृत्व गरेका प्रचण्ड अहिले सीमित संगठनात्मक शक्तिका नेता हुन्। सत्ता निर्माणमा उनको भूमिका अझै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ, तर त्यो भूमिका विगतको जनमत र राजनीतिक प्रभावको स्तरमा छैन।
यहीँबाट एउटा प्रश्न उठ्छ—के प्रचण्ड राजनीतिक रूपमा गलेका हुन्?
सायद यसको उत्तर पूर्ण रूपमा ‘हो’ वा ‘होइन’मा दिन सकिँदैन। तर पछिल्ला अभिव्यक्तिले उनी आफ्नो राजनीतिक यात्राको पुनर्मूल्याङ्कन गर्न बाध्य भएको संकेत गर्छन्।
आइतबार कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सहकार्य, एकता र पुनर्गठनसम्बन्धी अन्तरक्रियामा प्रचण्डले कम्युनिस्ट आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा पुग्नुका कारण खोज्नुपर्ने बताए।
उनले कम्युनिस्टहरूले ठूलो जनसमर्थन पाए पनि त्यसलाई राजनीतिक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न नसकेको विषय उठाए। अझ महत्वपूर्ण रूपमा उनले कम्युनिस्ट आन्दोलनले आफ्ना कमजोरी र गल्ती पहिचान गर्न नसकेको स्वीकार गरे।
उनको भनाइको सार थियो—मुख्य गल्ती कहाँ भयो भन्ने निष्कर्षमा नपुगेसम्म कम्युनिस्ट एकता दिगो हुन सक्दैन।
यो भनाइ प्रचण्डको वर्तमान राजनीतिक अवस्थालाई बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण संकेत हो। बाह्य हस्तक्षेप, प्रतिक्रान्ति वा साम्राज्यवादी दबाबलाई समस्याको कारण देखाउँदै आएका प्रचण्डले यसपटक आफ्नै राजनीतिक शक्तिका कमजोरीतर्फ पनि औँला सोझ्याएका छन्।
तर प्रश्न अझै बाँकी छ—मुख्य गल्ती आखिर के थियो?
सत्तामा पुगेपछि जनताबाट दूरी बढ्नु? नेतृत्वमा व्यक्तिवादी प्रवृत्ति हाबी हुनु? पार्टी एकतालाई विचारभन्दा सत्ता समीकरणले निर्देशित गर्नु? सुशासन र भ्रष्टाचारका प्रश्नमा कमजोर देखिनु? कार्यकर्ता र जनताबीचको सम्बन्ध टुट्नु? अथवा राजनीतिक परिवर्तनलाई आर्थिक परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु?
यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तर प्रचण्डको आत्मसमीक्षाले दिन बाँकी छ।
प्रचण्डको काँधमा केवल प्रधानमन्त्रीका रूपमा बिताएका वर्षहरूको हिसाब छैन। त्यसमा दशवर्षे द्वन्द्वको विरासत, हजारौँ शहीद परिवारका अपेक्षा, आफ्नै परिवारको गहिरो क्षति, सत्तामा पुगेपछि पूरा हुन नसकेका वाचा, पार्टी विभाजन, नेकपा विघटन र खुम्चिँदो जनाधार सबै जोडिएका छन्।
त्यसमाथि उनले नेतृत्व गरेको कम्युनिस्ट आन्दोलन नै अहिले रक्षात्मक अवस्थामा पुगेको उनको आफ्नै निष्कर्ष छ।
त्यसैले अहिले प्रचण्डले कम्युनिस्ट एकता र पुनर्गठनको कुरा उठाउनु केवल अर्को सत्ता समीकरणको प्रयास हो कि विगतका कमजोरी सच्याउने वास्तविक प्रयास—यो नै उनको राजनीतिक भविष्यसँग जोडिएको मुख्य प्रश्न हो।
हिजो प्रचण्ड परिवर्तनका लागि अरूलाई चुनौती दिन्थे। आज उनी आफ्नै राजनीतिक विरासत जोगाउने चुनौतीमा छन्।
हिजो उनी आन्दोलनका कमजोरी खोज्नेभन्दा राज्यसत्ताका कमजोरी औँल्याउँथे। आज आफ्नै आन्दोलनको हिसाब खोज्नुपर्ने अवस्थामा छन्।
यस अर्थमा ‘प्रचण्ड गले’ भन्नुभन्दा प्रचण्ड आफ्नो राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा कठिन आत्मसमीक्षाको चरणमा पुगे भन्नु बढी सान्दर्भिक हुन सक्छ।
अब उनको परीक्षा प्रधानमन्त्री बन्ने वा नयाँ सत्ता समीकरण बनाउनेमा मात्र हुनेछैन। उनले नेतृत्व गरेको आन्दोलनका उपलब्धिलाई जोगाउँदै त्यसका कमजोरी र असफलताको निर्मम समीक्षा गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्—यसले नै उनको राजनीतिक विरासतको अन्तिम मूल्याङ्कन गर्नेछ।
कम्युनिस्ट एकता, सहकार्य र पुनर्गठनको आह्वान त्यसैको सुरुवात हो भने त्यसले विगतका सत्ता समीकरणभन्दा फरक परिणाम दिनुपर्नेछ। किनकि विगतमा बनेका समीकरण लामो समय टिक्न नसकेको अनुभव प्रचण्डसँगै छ।
सायद त्यसैले पछिल्लो प्रचण्डको बोलीमा पहिलेको गर्जन कम र आत्मसमीक्षाको स्वर बढी सुनिन्छ।
Facebook Comments