काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद खगेन्द्र सुनारले एक महिलासँग फोनमा दुर्व्यवहार गरेको भनिएको अडिओ सार्वजनिक भएपछि पार्टीले छानबिन अघि बढाएको छ। तर उक्त अडिओ वास्तविक हो वा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लगायत प्रविधिको प्रयोग गरेर तयार पारिएको हो भन्ने प्रश्नको निरुपण गर्न पार्टीलाई प्राविधिक परीक्षणको सहारा लिनुपर्ने हुन सक्छ।
सुनारले सार्वजनिक अडिओ आफ्नो नभएको दाबी गर्दै एआईलगायत प्रविधिको प्रयोग गरेर बनाइएको बताएका छन्। तर उक्त अडिओ वास्तविक कुराकानीको रेकर्ड हो वा कृत्रिम रूपमा तयार पारिएको सामग्री हो भन्ने विषयमा स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।
यस प्रकरणमा रास्वपाको केन्द्रीय अनुशासन आयोगले मुख्यतः दुई विषयमा निष्कर्ष निकाल्नुपर्नेछ। पहिलो, सुनारमाथि लगाइएको दुर्व्यवहारको आरोपमा कति सत्यता छ भन्ने र दोस्रो, आरोपको आधार बनाइएको अडिओको प्रामाणिकता के हो भन्ने।
पहिलो विषयमा सम्बन्धित पक्षको बयान, स्पष्टीकरण र अन्य प्रमाणले मद्दत गर्न सक्छन्। तर अडिओ वास्तविक हो वा एआईबाट बनाइएको हो भन्ने निर्क्योल गर्न डिजिटल सामग्रीको प्राविधिक परीक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।
स्पष्टीकरणपछि प्रमाणको परीक्षण गरिने
रास्वपाको केन्द्रीय अनुशासन आयोगका उपप्रमुख तथा अधिवक्ता हरिचन्द्र भट्टराईका अनुसार आयोगले सुनारसँग लिखित स्पष्टीकरण माग्नुका साथै सार्वजनिक भएका अडिओ, भिडिओ र अन्य सामग्री संकलन गरिरहेको छ।
उनका अनुसार प्राप्त स्पष्टीकरण र प्रमाणको अध्ययनपछि आवश्यकताअनुसार विशेषज्ञको सहयोग लिइनेछ। प्राविधिक जटिलता देखिए सम्बन्धित निकायबाट अडिओ तथा भिडिओको परीक्षण गराउने तयारीसमेत रहेको उनले बताएका छन्।
भट्टराईका अनुसार आयोगले प्रारम्भिक चरणमा आरोपित व्यक्तिलाई आफ्नो भनाइ राख्ने अवसर दिएको छ। त्यसपछि प्राप्त जवाफ र संकलित सामग्रीको अध्ययन गरिनेछ। आवश्यक परे घटनासँग सम्बन्धित व्यक्ति तथा अन्य जानकारसँग सोधपुछ गरेर थप प्रमाण जुटाइनेछ।
उनले सुनारको स्पष्टीकरण प्राप्त भएपछि त्यसमा उल्लेख गरिएका दाबी र उपलब्ध प्रमाणबीचको सम्बन्ध जाँचिने बताए।
आयोगले सामाजिक सञ्जाल तथा सञ्चारमाध्यममा सार्वजनिक भएका अडिओ, घटनासँग सम्बन्धित भनिएकी महिलाको अन्तर्वार्ता र पछि सार्वजनिक भएका थप सामग्रीसमेत संकलन गरिरहेको जनाएको छ।
आवश्यक परे अडिओको प्राविधिक परीक्षण गराउन सकिने भए पनि कुन निकायबाट परीक्षण गराउने, मूल रेकर्ड कसरी प्राप्त गर्ने र कुन विधिबाट निष्कर्ष निकाल्ने भन्ने विषयमा आयोगले विस्तृत जानकारी दिएको छैन। नेपाल प्रहरीको विधि विज्ञान प्रयोगशालाजस्ता निकायबाट आवश्यक विशेषज्ञ परीक्षण गराउन सकिने विकल्प रहन्छ।
एआईबाट बनेको अडिओ कसरी छुट्याउन सकिन्छ ?
एआई प्रविधिको विकाससँगै कुनै व्यक्तिको आवाजसँग मिल्दोजुल्दो आवाज तयार पारेर वास्तविक कुराकानीजस्तै सुनिने अडिओ बनाउन सम्भव भएको छ। त्यसैले अडिओमा सुनिएको आवाज कुनै व्यक्तिको जस्तै हुनु मात्रै त्यसको प्रामाणिकता पुष्टि गर्ने पर्याप्त आधार होइन।
त्यसैगरी, कुनै अडिओ एआईबाट बनाइएको हो भन्ने दाबी गरिँदैमा त्यो कृत्रिम भएको प्रमाणित पनि हुँदैन। यसको निष्कर्ष निकाल्न उपलब्ध डिजिटल सामग्री र त्यससँग सम्बन्धित अन्य प्रमाणको परीक्षण गर्नुपर्छ।
प्राविधिक परीक्षणका क्रममा मुख्यतः यी पक्ष हेरिन सक्छन् :
मूल अडिओ फाइल: सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको प्रतिलिपिभन्दा सम्भव भएसम्म मूल रेकर्ड प्राप्त गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सम्पादन वा पुनःप्रसारणका क्रममा फाइलका केही डिजिटल विवरण परिवर्तन हुन सक्छन्।
सम्पादनका संकेत: अडिओका विभिन्न भाग जोडिएको, काटिएको वा अस्वाभाविक रूपमा परिवर्तन गरिएको संकेत छ कि छैन भनेर परीक्षण गर्न सकिन्छ।
आवाजको प्राविधिक विश्लेषण: आवाजको निरन्तरता, ध्वनिका विशेषता र अन्य डिजिटल संकेतको अध्ययन गरेर सामग्रीमा सम्भावित कृत्रिम परिवर्तन भएको संकेत खोज्न सकिन्छ।
स्रोत र सन्दर्भको पुष्टि: अडिओ कहिले र कसरी रेकर्ड भएको भनिएको हो, त्यसको स्रोत के हो र उपलब्ध अन्य प्रमाणसँग मेल खान्छ कि खाँदैन भन्ने जाँच गर्न सकिन्छ।
यद्यपि, यीमध्ये कुनै एउटा संकेतका आधारमा मात्रै अडिओ एआईबाट बनाइएको वा वास्तविक भएको अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। अडिओको गुणस्तर, उपलब्ध मूल फाइल र परीक्षण विधिको विश्वसनीयताले निष्कर्षमा प्रभाव पार्न सक्छ।
यस प्रकरणमा मूल रेकर्ड उपलब्ध हुन्छ वा हुँदैन र विशेषज्ञ परीक्षण गराइन्छ वा गराइँदैन भन्ने विषयले अनुसन्धानको दिशा निर्धारण गर्न सक्छ।
पार्टीको निर्देशनपछि सुरु भयो छानबिन
भट्टराईका अनुसार रास्वपाको अनुशासन आयोगले तीन किसिमबाट छानबिन सुरु गर्न सक्छ। कुनै व्यक्तिबाट उजुरी प्राप्त भएमा, पार्टीको आचरण वा सिद्धान्तविपरीत काम भएको देखिएमा आयोगले आफैँ अनुसन्धान अघि बढाउन सक्छ। त्यस्तै, पार्टी वा सभापतिबाट निर्देशन प्राप्त भएमा पनि छानबिन गर्न सकिन्छ।
सुनारको प्रकरणमा पार्टीको निर्देशनअनुसार अनुसन्धान अघि बढाइएको उनले बताएका छन्। उनका अनुसार आयोगमा यसअघि औपचारिक उजुरी परेको थिएन। सुनार सांसदसमेत भएकाले विषय संसदीय दलको अधिकारक्षेत्रभित्र पर्ने हो कि भन्ने अन्योल रहे पनि पार्टीको निर्देशनपछि आयोगले प्रक्रिया अघि बढाएको हो।
रास्वपाको विधानअनुसार छानबिनका क्रममा सम्बन्धित पक्षको कुरा सुन्नुपर्ने र आरोपित व्यक्तिलाई आफ्नो भनाइ राख्ने अवसर दिनुपर्ने व्यवस्था छ।
आयोगको नयाँ कार्यविधि पारित हुन बाँकी रहेकाले अहिले पुरानै कार्यविधिअनुसार काम भइरहेको भट्टराईले बताएका छन्।
यद्यपि, पार्टीको आन्तरिक अनुशासन आयोग र कानुनअनुसार अनुसन्धान गर्ने सरकारी निकायको अधिकारक्षेत्र फरक हुन्छ। आयोगले पार्टीको विधान र आचरणका आधारमा निर्णय गर्न सक्छ भने अडिओको प्राविधिक प्रामाणिकता निर्क्योल गर्न आवश्यक परे विशेषज्ञ निकायको सहयोग लिनुपर्ने हुन सक्छ।
सुनारको दाबी : ‘मविरुद्ध एआई प्रयोग गरेर प्रचार गरियो’
एक महिलासँग फोनमा अपशब्द प्रयोग गरेको र धम्की दिएको भनिएको अडिओ सार्वजनिक भएपछि सुनार विवादमा तानिएका हुन्। उनले मंगलबार सामाजिक सञ्जालमार्फत उक्त अडिओ आफ्नो नभएको र एआईलगायत प्रविधिको प्रयोग गरेर तयार पारिएको दाबी गरेका थिए।
उनले प्रहरीभित्रको भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाएपछि आफूलाई निरन्तर निशाना बनाइएको आरोपसमेत लगाएका छन्। सार्वजनिक भएका आरोपहरू झुटा भएको दाबी गर्दै उनले घटनाको सत्यतथ्य छानबिन गर्न पार्टी र सरकारसँग आग्रह गरेका छन्। अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता पनि उनले जनाएका छन्।
अडिओ सार्वजनिक भएपछि रास्वपाका महामन्त्री विपिनकुमार आचार्यले केन्द्रीय अनुशासन आयोगलाई छानबिन गर्न निर्देशन दिइएको जानकारी गराएका थिए। पार्टीले छानबिन नसकिएसम्म सुनारलाई पदीय हैसियतमा सार्वजनिक कार्यक्रममा सहभागी नहुनसमेत निर्देशन दिएको छ।
निष्कर्षका लागि प्राविधिक प्रमाण महत्त्वपूर्ण
सुनारले अडिओ कृत्रिम भएको दाबी गर्नु र अडिओ वास्तविक भएको आरोप लाग्नु दुवै पक्षका भनाइ हुन्। उपलब्ध विवरणका आधारमा मात्रै यीमध्ये कुनै दाबीलाई प्रमाणित मान्न सकिँदैन।
त्यसैले छानबिनमा सुनारको स्पष्टीकरण, सम्बन्धित पक्षका बयान, मूल अडिओको उपलब्धता र आवश्यक प्राविधिक परीक्षण महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।
रास्वपाको अनुशासन आयोगले निष्कर्षमा पुग्न कति समय लिन्छ भन्ने स्पष्ट भइसकेको छैन। आयोगले भने संकलित प्रमाण र सम्बन्धित पक्षको जवाफका आधारमा निष्पक्ष तथा पारदर्शी प्रक्रिया अपनाएर छानबिन अघि बढाउने जनाएको छ।
Facebook Comments